"HET IS MIJN TAAK OM DE ROZE OLIFANT OP TAFEL TE ZETTEN"
Met een achtergrond van maatschappelijk werk, systemisch werken, geweldloze communicatie en motiverende gespreksvoering legt herstelconsulent Eva van Vugt dagelijks detentieschade bloot. Sinds 2023 is ze betrokken bij het Exodusherfstkamp vanuit PI Vught: “We brengen een beetje blijdschap
in de zwaarte.”
“Het Exodusherfstkamp creëert sociale veiligheid; een veiligheid die niet vanzelfsprekend is in een PI. Ik hoor vaders vaak zeggen: ‘als ik mijn kinderen zie, dan is het een feestdag’. Ga dan maar eens na wat het voor hen betekent dat ze hun kinderen drie opeenvolgende dagen mogen zien. Als je gedetineerd raakt, is het verboden om je kind te knuffelen tijdens het bezoekmoment. Dan is het geweldig dat je je kind tijdens het herfstkamp kunt vasthouden alsof alles even normaal is. Even gewoon samen iets drinken of voetballen, even gewoon rustig kletsen. Even samen dingen doen die voor mensen buiten de gevangenismuren in de regel nogal doorsnee zijn.
Water in hun ogen
Op de eerste dag van het herfstkamp heeft iedereen bepaalde verwachtingen; de spanning is voelbaar. Zowel de vaders als hun kinderen zijn het gewend dat de bezoekmomenten in tijd zijn. Het is nog een beetje wennen. De volgende dag gedragen kinderen zich wat natuurlijker, de lichaamstaal ontspant meer. De ogenblikken waarop de vaders en hun kinderen het wat zwaarder hebben, worden niet opgeleukt. Ze lachen lastige momenten niet weg. Soms staat het water bij de vaders in hun ogen en mompel ik: ‘joh, heb je het moeilijk?’ Het is zwaar, juist omdat het zo waardevol is.
Waardigheid
Tijdens het herfstkamp zie ik hun ogen langzaam lichter worden. Rimpels verdwijnen en ze gaan wat meer rechtop zitten. Als vaders verbonden zijn met hun kinderen, dan stralen ze een bepaalde waardigheid uit die ze niet hebben wanneer ze verloren lopen in het penitentiaire dagprogramma.
‘Dat wat je verstopt kun je niet genezen’
Het wezenlijke
De vaders en hun kinderen komen gedurende die drie dagen echt dichter bij elkaar. Alle shit komt onmiskenbaar naar boven, zoals een echtscheiding die ouders over de rug van hun dochter uitvechten. Dikwijls is een dergelijke situatie bijzonder pijnlijk, maar het maakt het wezenlijke wel zichtbaar. Dat wat je verstopt kun je immers niet genezen. Kinderen kunnen ontzettend veel dragen, maar het is vooral van belang dat ze gezien worden en dat hun gevoelens erkend worden.
Factor van betekenis
Papa’s horen thuis te zijn, maar wie zegt dat tegen het kind? Vaders vervullen normaliter een belangrijke, waardevolle rol in de opvoeding van kinderen. Nu zijn ze de oorzaak van een groot ‘gat’ en de vraag is of ze dit zelf zo kunnen waarnemen. Kunnen ze de bijhorende pijn erkennen? Als vaders daadwerkelijk inzien wat hun kinderen maatschappelijk moeten dragen omdat zij zijn weggevallen, dan is dat een factor van betekenis. Door hun kind te ontvangen tijdens het herfstkamp, leren vaders dat ze veel te verliezen hebben als het ‘nog een keer misgaat’.
Supersorrykaart
Het is mijn taak om de roze olifant op tafel te zetten, om stevig in te grijpen als een vader bijvoorbeeld opmerkt dat zijn kinderen thuis ‘niets tekortkomen’. Zachte heelmeesters maken immers stinkende wonden en ik smeed het ijzer als het heet is. Wat ik van de kinderen en hun moeders hoor, leg ik vervolgens bij de vaders op hun bordjes. De supersorrykaart werkt op zo’n moment niet. Duidelijkheid wél, zoals: ‘Je hébt je ook als een oen gedragen. Het gevolg van jouw keuzes is dat je kind nu boos, teleurgesteld of bang is. Het gaat mij voortdurend om de lange termijn, om het herstel van de band tussen de ouder(s) en het kind.
Maskers
Aan het einde van de tweede dag en het begin van de laatste dag, zijn de maskers er echt af. Er is meer rust en ruimte; de diepste verbinding kan dan komen. De meeste vaders en kinderen zijn helemaal zichzelf. Sommige vaders durven hun kinderen zelfs te corrigeren. Alles mag er zijn. Ook het verdriet van het afscheid nemen. Daaraan besteed ik bijvoorbeeld veel aandacht. Vorig jaar zei een jongen bij het afscheidsmoment van het herfstkamp: ‘Ik voel de pijn in mijn hart.’ Er ging toen een schok door de ‘toeschouwers’. Gevoelens van intense pijn of woede vinden we meestal ongemakkelijk. Mijn insteek is dan: kunnen de vaders erbij blijven als het wringt?
Beenbreuk
In Vught hebben we een sterke motor voor herstelgerichte detentie, met veel aandacht voor het slachtofferschap. Waar mogelijk maak ik eerst de schade in relaties zichtbaar. Als je dat doet, kun je vervolgens werken aan verbinding. Het is belangrijk om schade – in relatie tot je naasten en kinderen – serieus te nemen en te ‘repareren’ wat kapot is. Als je in de gevangenis zit, is er gewoonlijk heel veel stuk. Het is net als met een beenbreuk: neem de tijd voor het herstel.
‘Wat doet de blik van de ander mij?’
Op eigen benen
Als daders steevast weigeren om hun slachtoffers onder ogen te komen, dan blijven levens aan elkaar verbonden door de last van de schade. Als daders schade onder ogen zien, dan kunnen mensen loskomen van elkaar en weer ‘op eigen benen’ gaan staan. Ik focus op gevoelens die ‘onder de oppervlakte liggen’; kijk naar datgene wat te pijnlijk is. Het kan een slachtoffer helpen om gezien te worden in zijn of haar pijn, en dat die aanblik iets met de ander doet. Ook kan het daders helpen om gezien te worden in hun behoefte om verantwoording af te leggen.
Verborgen leed
Ik stel kinderen bijvoorbeeld de vraag: heeft papa goed naar je geluisterd vandaag? Heb je alles tegen hem kunnen zeggen? Merk ik spanning of frustratie op, dan moet er tussen hen beiden ‘soms nog wat lading uit’ om de lucht te klaren. Ook check ik bij de kinderen hoe het is om (eindelijk) tegen papa te kunnen zeggen wat ze denken en voelen. Daarnaast houd ik het verborgen leed aan het thuisfront in de gaten. De moeders, die zijn pas eenzaam. Ik hoor bijvoorbeeld dat ze hun baan kwijtraken, dat ze op de hockeyclub plots alleen komen te staan en dat kinderen niet (meer) bij hun klasgenootjes uitgenodigd worden.
‘We brengen een beetje blijdschap in de zwaarte’
Detentieschade
Het herfstkamp biedt de mogelijkheid om detentieschade te beperken. We brengen een beetje blijdschap in de zwaarte. Het samen spelen, eten, knutselen, tekenen en praten zorgt voor aanknopingspunten om samen verder te gaan. We zorgen ervoor dat we een vader actief aan het werk zetten opdat hij het kind ziet, beseft wat het kinderen kost om een vader in de gevangenis te hebben, en verantwoordelijkheid neemt. Dit nemen we ook weer mee in zijn re-integratieplan. Zo vermindert de kans op recidive.
‘Veerkracht kan ook een valkuil zijn’
Geheimen
Je vader moeten opzoeken in een gevangenis is voor kinderen per definitie pijnlijk en onnatuurlijk. Vaders horen thuis te zijn bij hun kinderen – tenzij ze gewelddadig zijn natuurlijk. Kinderen hebben veel veerkracht, maar diezelfde veerkracht kan ook een valkuil zijn. Een kind gaat zorgen, gaat lege plekken opvullen van die afwezige vaderfiguur of het gaat mama ontzien ‘die het al zo zwaar heeft’. Zo kan het voor hen soms veiliger lijken om met geheimen rond te blijven lopen. Dat idee trachten we te ontkrachten, en tijdens het herfstkamp zetten we vader op zijn plek als vader. Dan hoeft het kind daar niet te staan.”